
Haber ve sosyal medya kaygısı, özellikle salgın, deprem, savaş ya da ekonomik çalkantı gibi belirsizlik dönemlerinde belirginleşir. Telefonu elinize “bir bakayım” diye alırsınız, başını kaldırdığınızda bir saat geçmiştir. Üstelik daha bilgili değil, daha gergin hissedersiniz.
Salgın döneminde bu konuyu bir söyleşide konuşmuştum; ama mesele yalnız o döneme ait değil. Her yeni kriz aynı soruyu yeniden gündeme getiriyor: Haberleri takip etmek ile haberlerin içinde kaybolmak arasındaki sınır nerede? Bu yazıda bu döngünün nasıl işlediğini ve gündelik hayatta koyabileceğiniz sınırları anlatıyorum.
Belirsizlikte neden haberlerden kopamıyoruz?
Belirsizlik, zihnin en zorlandığı durumlardan biridir. Ne olacağını bilmediğimizde zihin boşlukları doldurmak için bilgi arar. Haber okumak bu yüzden bir süre rahatlatır: “En azından olan biteni biliyorum” duygusu, bir tür kontrol hissi verir.
Sorun şu ki kriz dönemlerinde bilgi akışı hiç durmaz. Her yeni başlık bir öncekini eskitir, her güncelleme yeni bir soru doğurur. Kontrol hissi kısa sürer; geride daha fazla soru ve daha fazla huzursuzluk kalır. Böylece bilgi arayışı, kaygıyı azaltmak yerine onu besleyen bir alışkanlığa dönüşür.
Sosyal medyada bu etki daha da güçlüdür. Akış, en çok tepki alan içerikleri öne çıkarır; korku, öfke ve şaşkınlık uyandıran paylaşımlar da genellikle en çok tepki alanlardır. Doğrulanmamış bilgiler, söylentiler ve kişisel yorumlar haberle iç içe geçer.
Doomscrolling nedir?
Doomscrolling, olumsuz haberleri ve paylaşımları bırakamadan, saatlerce kaydırarak okumaya verilen İngilizce bir addır. Kelime, “kıyamet” ya da “felaket” anlamına gelen bir sözcükle ekranı kaydırmayı anlatan bir sözcüğün birleşmesinden oluşur. Kişi okudukça kötü hisseder, ama durmak da zor gelir; çünkü bir sonraki paylaşımda “önemli bir şeyi kaçırabilir”.
Bu döngü çoğu zaman gece, yatağa girdikten sonra güçlenir. Gün boyu ertelenen kaygılar sessizlikte yüzeye çıkar ve telefon, onları yatıştıracakmış gibi görünür. Oysa ekrandan gelen yoğun içerik zihni daha da uyanık tutar. Sabah ilk iş telefona uzanmak da günü aynı gerginlikle başlatır.
Haber ve sosyal medya kaygısı nasıl fark edilir?
Haber takibinin sizi yormaya başladığını gösteren bazı işaretler vardır. Bunlar bir tanı ölçütü değildir; yalnızca durup ekran alışkanlıklarınıza bakmanız için birer hatırlatmadır.
- Telefonu bırakmaya niyetlendiğinizde kendinizi yeniden akışın içinde bulmak
- Haber okuduktan sonra göğüste sıkışma, çarpıntı ya da huzursuzluk
- Uykuya dalmakta zorlanmak ya da gece uyanıp telefona bakmak
- İşe, derse ya da sohbete odaklanmakta güçlük
- Felaket senaryolarının zihinde dönüp durması
- Sevdiğiniz şeylerden keyif alamamak, sürekli tetikte hissetmek
Kaygı ve uyku arasındaki bağ
Gece geç saatte okunan haberler hem ekran ışığıyla hem de içerikleriyle uykuyu zorlaştırır. Uykusuzluk da ertesi gün kaygıya karşı daha hassas olmamıza yol açar. Bu döngüyü yaşıyorsanız uyku sorunları sayfası size fikir verebilir.
Gündelik hayatta koyabileceğiniz sınırlar
Amaç haberlerden tamamen kopmak değil, onlarla ilişkinizi sizin belirlemenizdir. Aşağıdaki adımları birden uygulamanız gerekmez; size en kolay geleninden başlayabilirsiniz.
- Haberlere bakacağınız bir ya da iki sabit zaman belirleyin ve bunun dışında bakmamaya çalışın.
- Bilgiyi birkaç güvenilir kaynaktan alın; söylentileri ve doğrulanmamış paylaşımları paylaşmayın.
- Yatmadan önceki saati ekransız geçirin, telefonu yatak odasının dışında şarj edin.
- Bildirimleri kapatın; haberlerin size değil, sizin haberlere gitmenize izin verin.
- Sizi sürekli geren hesapları bir süreliğine sessize alın.
- Okuduktan sonra kendinize sorun: “Bu bilgiyle bugün yapabileceğim bir şey var mı?”
- Ekrandan kalan zamanı yürüyüş, sohbet ya da elinizle yaptığınız bir işle doldurun.
Kontrol edebildiklerinize odaklanmak
Belirsizlik dönemlerinde her şeyi kontrol edemeyiz, ama kendi günümüzün bir bölümünü düzenleyebiliriz. Uyku saatini korumak, düzenli yemek, biraz hareket etmek ve sevdiğiniz insanlarla konuşmak küçük görünse de zihne bir dayanak sağlar.
Gerginliğin öfkeye ya da sabırsızlığa dönüştüğünü fark ediyorsanız stres ve öfke kontrolü sayfasındaki öneriler yardımcı olabilir.
Çocuklar ve gençler için
Çocuklar ve gençler, yetişkinlerin konuşmalarından ve ekranlarından sandığımızdan çok daha fazlasını duyar. Ama duyduklarını anlamlandırmak için çoğu zaman yeterli bilgiye sahip değillerdir. Bu da kaygıyı büyütebilir.
Çocuğunuzla yaşına uygun, sakin ve dürüst bir dille konuşun; ne bildiğini ve ne hissettiğini sorun. Evde haber kanallarının sürekli açık kalmasından kaçının. Gençlerin sosyal medyada neler gördüğünü yargılamadan konuşmak, kaygılarını sizinle paylaşmalarını kolaylaştırır.
Ne zaman destek almalı?
Ekran sınırları koymanıza rağmen kaygı haftalardır sürüyorsa, uyku, iş ya da ilişkileriniz bundan etkileniyorsa bir uzmanla konuşmak iyi olur. Kimi zaman haber kaygısı, daha önce de var olan bir kaygının görünür hâle gelmesidir. Sürekli endişe ve gerginlik hâli için kaygı bozukluğu sayfasına göz atabilirsiniz.
Yetişkin psikoterapisi sürecinde kaygıyı besleyen düşünceleri fark etmek, belirsizliğe tahammülü artırmak ve gündelik düzeni yeniden kurmak üzerinde çalışıyoruz. Bu süreçte klinik değerlendirmeye göre Bilişsel Davranışçı Terapi'den yararlanıyorum.
Yazan
Üsküdar Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisans mezunu. 2016'dan bu yana yetişkin, ergen, çift ve ailelerle çalışıyor; BDT, Şema Terapi ve EMDR eğitimli. Türk Psikologlar Derneği ve EMDR Derneği üyesi.