
OKB ile takıntı arasındaki fark, gündelik dilde en çok karıştırılan konulardan biridir. Kapıyı kilitleyip kilitlemediğini bir kez daha kontrol eden ya da masasını hep aynı düzende tutan birine kolayca “takıntılı” deriz. Oysa obsesif kompulsif bozukluk, bu gündelik alışkanlıklardan çok farklı bir yük taşır.
Business Channel TV'de Sertan Kırço'nun sunduğu Vizyon programına konuk olduğumda OKB'yi, obsesyon ile takıntı arasındaki farkı, hangi yaşlarda görüldüğünü ve tedavi yöntemlerini konuşmuştuk. Programın kaydını bu sayfada izleyebilirsiniz. Bu yazıda aynı başlıkları genel bir çerçevede, okurken kolayca takip edebileceğiniz biçimde ele alıyorum.
Gündelik dilde takıntı ne anlama gelir?
Gündelik konuşmada takıntı, bir şeye fazlaca önem vermek ya da bir konuyu kafaya takmak anlamında kullanılır. Düzenli olmayı seven, işini titizlikle yapan ya da belirli alışkanlıklarından vazgeçmeyen kişiler için sıkça söylenir.
Bu tür eğilimler çoğu zaman kişinin kendi tercihiyle uyumludur. Masasını düzenli tutan biri bundan rahatsız olmaz, aksine keyif alır. Bir aksilik olduğunda biraz canı sıkılsa da günü bu yüzden altüst olmaz. Yani gündelik takıntılar, kişinin hayatını yönetmez.
Obsesyon ve kompulsiyon nedir?
Obsesif kompulsif bozuklukta iki temel öğe vardır. Obsesyonlar, kişinin istemediği hâlde zihnine tekrar tekrar gelen, rahatsız edici düşünceler, imgeler ya da dürtülerdir. Kişi bu düşüncelerin aşırı ya da anlamsız olduğunu çoğu zaman bilir, ama onları durduramaz.
Kompulsiyonlar ise obsesyonun yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Yıkamak, kontrol etmek, saymak, belirli bir sıraya koymak ya da içinden belirli sözleri tekrar etmek bunlara örnektir. Rahatlama kısa sürer, sıkıntı geri döner ve döngü yeniden başlar.
- Mikrop bulaşma korkusu ve tekrar tekrar el yıkama
- Bir felakete yol açacağı kaygısıyla kapıyı, ocağı, prizi defalarca kontrol etme
- Her şeyin simetrik ya da “tam olması” gerektiği hissi
- Kişinin değerleriyle çelişen, istenmeyen zarar verme ya da günah düşünceleri
- Kötü bir şey olmasın diye zihinde belirli sayıları ya da sözleri tekrarlama
OKB ile takıntı arasındaki fark nasıl anlaşılır?
OKB'yi gündelik takıntılardan ayıran şey, düşüncelerin ya da davranışların içeriğinden çok, kişinin hayatına etkisidir. Aynı davranış bir kişide alışkanlık, bir başkasında ise bir bozukluğun parçası olabilir. Farkı anlamak için şu sorular yol gösterebilir:
- Bu düşünceler istemeden geliyor ve sizi rahatsız ediyor mu?
- Davranışlar günün önemli bir bölümünü alıyor mu?
- Yapmadığınızda yoğun bir kaygı ya da huzursuzluk duyuyor musunuz?
- İşinizi, ilişkilerinizi ya da gündelik düzeninizi aksatıyor mu?
- Durdurmak istediğiniz hâlde durduramadığınızı hissediyor musunuz?
Bu sorular bir tanı aracı değildir
Bu sorulara “evet” demeniz sizde OKB olduğu anlamına gelmez. Ancak yaşadıklarınız sizi zorluyor ve hayatınızı daraltıyorsa bir uzmanla değerlendirmek iyi olur. Belirtiler, nedenler ve terapi süreci hakkında daha ayrıntılı bilgi için obsesif kompulsif bozukluk sayfasına göz atabilirsiniz.
OKB hangi yaşlarda görülür?
OKB çocuklukta, ergenlikte ya da genç yetişkinlikte başlayabilir; daha ileri yaşlarda ilk kez ortaya çıkması daha az rastlanan bir durumdur. Belirtiler kimi zaman yavaş yavaş belirginleşir, kimi zaman ise stresli bir dönemin ardından artar.
Çocuk ve ergenlerde belirtiler çoğu zaman gizlenir. Genç, düşüncelerinden utandığı için kimseye anlatmayabilir; ailenin fark ettiği ilk şey uzun süren banyo, ödevi bitirememe ya da sık sık güvence isteme olabilir. Bu dönemde dikkat edilecek işaretler için ergenlikte takıntılı davranışlar sayfası yol gösterebilir.
Belirtiler yıllar içinde artıp azalabilir. Yoğun stres, önemli bir değişim ya da yaşam olayı belirtilerin şiddetini etkileyebilir. Bu yüzden erken fark etmek ve destek almak önemlidir.
OKB'nin tedavi yöntemleri
OKB'de psikoterapi, birçok kişi için etkili bir yöntemdir. En çok kullanılan yaklaşım Bilişsel Davranışçı Terapi'dir (BDT). Bu yaklaşımın önemli bir parçası, maruz bırakma ve tepki önleme denen yöntemdir: kişi kaygı uyandıran durumlarla adım adım ve kendi hızında yüzleşir, ama ritüeli yapmadan kaygının kendiliğinden azalmasını deneyimler.
Terapide ayrıca obsesif düşüncelere yüklenen anlam üzerinde çalışılır. “Bu düşünceyi düşündüysem kötü biriyim” ya da “kontrol etmezsem bir felaket olur” gibi inançlar fark edilir ve sorgulanır. Klinik değerlendirmeye göre Şema Terapi'den de yararlanılabilir.
Bazı durumlarda ilaç tedavisi de gündeme gelir. İlaç tedavisine ihtiyaç olup olmadığını psikiyatri hekimi değerlendirir; psikoterapi bu değerlendirmeyle birlikte yürüyebilir. Tedavi süreci kişiden kişiye değişir ve sabırla ilerlemeyi gerektirir. Yetişkinlerle bu süreci nasıl yürüttüğümü yetişkin psikoterapisi sayfasında anlattım.
Yakınlar nasıl destek olabilir?
OKB yaşayan birinin yakını olmak yorucu olabilir. Sevdiğiniz kişiyi rahatlatmak için ritüellere katılmak ya da sürekli güvence vermek doğal bir istektir. Ancak bu yardım, farkında olmadan döngüyü besleyebilir.
- Belirtileri kişinin karakteriyle değil, yaşadığı güçlükle ilişkilendirin.
- Ritüellere katılmayı ve sürekli güvence vermeyi zamanla azaltmaya çalışın.
- Alay etmekten ve “bırak şunu” demekten kaçının.
- Küçük ilerlemeleri fark edin ve takdir edin.
- Bir uzmandan destek almasını yargılamadan teşvik edin.
Yazan
Üsküdar Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisans mezunu. 2016'dan bu yana yetişkin, ergen, çift ve ailelerle çalışıyor; BDT, Şema Terapi ve EMDR eğitimli. Türk Psikologlar Derneği ve EMDR Derneği üyesi.