
Tırnak yemeyi bırakmak, pek çok kişinin defalarca denediği ama bir türlü başaramadığı bir hedeftir. “Bu sefer bırakıyorum” diye karar verirsiniz, birkaç gün sonra bir toplantıda, bir dizinin heyecanlı sahnesinde ya da trafikte parmağınızın yine ağzınızda olduğunu fark edersiniz.
Bu yazı, alışkanlığı bırakmak için uygulayabileceğiniz pratik adımlara odaklanıyor. Tırnak ve dudak yemenin ne olduğu, nedenleri ve ne zaman bir sorun hâline geldiği gibi konuları tırnak ve dudak yeme sayfasında ayrıntılı olarak anlattım. Burada ise “peki ne yapabilirim?” sorusuna cevap arıyoruz.
Tırnak yemeyi bırakmak neden bu kadar zor?
Tırnak yeme çoğu zaman farkında olmadan yapılan bir davranıştır. El ağza gider, tırnak kemirilir ve kişi bunu ancak iş bittikten sonra fark eder. Farkında olmadığınız bir şeyi durdurmak elbette zordur.
Üstelik bu davranış bir işe yarar. Gerginlik, can sıkıntısı ya da sabırsızlık anlarında kısa bir rahatlama sağlar. Zihin bu rahatlamayı öğrenir ve bir sonraki gergin anda aynı yola başvurur. Yalnızca irade gücüyle bırakmaya çalışmak bu yüzden çoğu zaman kısa sürer.
İyi haber şu ki alışkanlıklar öğrenilmiş davranışlardır ve yeni bir davranış da öğrenilebilir. Psikolojide “alışkanlık tersine çevirme” adı verilen yaklaşım tam olarak bu mantığa dayanır: davranışı fark etmek, yerine başka bir davranış koymak ve bunu destekleyecek bir ortam kurmak.
Birinci adım: Tetikleyicileri fark edin
Değişim farkındalıkla başlar. Bir iki hafta boyunca tırnak yediğiniz ya da yemek üzere olduğunuz anları kısaca not edin. Telefonunuzun not uygulaması ya da cebinizde taşıdığınız küçük bir kâğıt yeterli. Amaç kendinizi suçlamak değil, bir harita çıkarmaktır.
- Saat kaçtı ve neredeydiniz?
- Ne yapıyordunuz: ekran başında mıydınız, bir şey mi bekliyordunuz?
- O anda ne hissediyordunuz: gergin, sıkılmış, yorgun?
- Aklınızdan neler geçiyordu?
- Davranış başlamadan önce elinizde ya da tırnağınızda bir his var mıydı?
Erken uyarı işaretleri
Birçok kişi, tırnağı ağza götürmeden önce parmak ucunda bir pürüz aramak ya da tırnak kenarını yoklamak gibi küçük hareketler yapar. Bu ilk hareketleri yakalamak, davranışı başlamadan durdurmayı kolaylaştırır. Bir süre sonra not tutmaya gerek kalmadan bu anları fark etmeye başlarsınız.
İkinci adım: Yerine geçecek bir davranış seçin
Bir davranışı yalnızca yasaklamak boşluk yaratır. O boşluğu, tırnak yemeyle aynı anda yapılamayacak başka bir davranışla doldurmak çok daha işe yarar. Tetikleyici anı ya da erken uyarı işaretini fark ettiğiniz anda bu davranışa geçin ve dürtü geçene kadar sürdürün.
Seçtiğiniz davranış dikkat çekmeyen, her yerde yapılabilen ve elleri meşgul eden bir şey olmalı. Aşağıdaki örneklerden size uygun olanı deneyebilirsiniz.
- Ellerinizi hafifçe yumruk yapıp birkaç nefes boyunca sıkılı tutmak
- Ellerinizi dizlerinizin üzerine bastırmak ya da kollarınızı kavuşturmak
- Cebinizde taşıdığınız bir stres topunu ya da yumuşak bir nesneyi sıkmak
- Bir kalem, tespih ya da küçük bir oyuncakla elleri meşgul etmek
- Kremle ellerinize masaj yapmak
Üçüncü adım: Ortamı sizin için çalıştırın
Alışkanlıklar, kolay yapılabildikleri ortamlarda güçlenir. Tırnak yemeyi biraz zorlaştırmak, otomatik davranışın önüne bir engel koyar ve size durup düşünme fırsatı verir.
- Tırnaklarınızı kısa ve düzgün kesin; pürüzleri törpüyle giderin.
- Tırnak kenarlarındaki derileri koparmak yerine düzenli bakım yapın.
- Riskli anlarda parmak uçlarınıza yara bandı sarmayı deneyin.
- Bir hatırlatıcı olarak tırnaklarınıza cila ya da bakım ürünü sürün.
- Ekran başında ellerinizi meşgul edecek bir nesneyi yakınınızda tutun.
Dördüncü adım: Stresi başka yollarla yönetin
Tırnak yeme çoğu zaman gerginliğin bedendeki bir çıkış yoludur. Gerginliğin kendisiyle baş etmenin başka yollarını bulduğunuzda, davranışa duyulan ihtiyaç da azalır.
Gergin anlarda yavaş ve derin nefes almak, omuzları ve elleri bilinçli olarak gevşetmek, kısa bir yürüyüşe çıkmak işe yarayabilir. Uzun süre aynı işe odaklandığınızda kısa molalar vermek de gerginliğin birikmesini önler. Stresle baş etmenin farklı yolları için stres ve öfke kontrolü sayfasına göz atabilirsiniz.
Can sıkıntısı da önemli bir tetikleyicidir. Ekran başında, toplantıda ya da beklerken eller boşta kaldığında davranış daha kolay başlar. Bu anları önceden planlamak, ikinci adımda seçtiğiniz davranışı kullanmanızı kolaylaştırır.
Geri dönüşler olursa
Bırakma sürecinde zaman zaman eski alışkanlığa dönmek çok olağandır. Tek bir kayma, bütün emeğin boşa gittiği anlamına gelmez. Kendinizi suçlamak gerginliği artırır ve gerginlik de davranışı besler.
Bir kayma yaşadığınızda ne olduğuna merakla bakın: Hangi durumdaydınız, hangi işareti kaçırdınız? Bu bilgi bir sonraki sefer için değerlidir. Küçük ilerlemeleri de fark edin; tırnaklarınızın uzadığını görmek, kendi başına güçlü bir motivasyondur.
Ne zaman destek almalı?
Bu adımlara rağmen bırakmakta zorlanıyorsanız, tırnak yeme kanamaya, yaraya ya da enfeksiyona yol açıyorsa ya da yoğun utanç ve kaygıyla birlikte geliyorsa bir uzmandan destek almak iyi olur. Yara ve enfeksiyon gibi bedensel sorunlar için önce bir hekime başvurun. Yetişkin psikoterapisi sürecinde tetikleyicileri birlikte inceliyor, alışkanlık tersine çevirme adımlarını size göre uyarlıyor ve davranışın altındaki kaygı ya da gerginlik üzerinde çalışıyoruz.
Yazan
Üsküdar Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisans mezunu. 2016'dan bu yana yetişkin, ergen, çift ve ailelerle çalışıyor; BDT, Şema Terapi ve EMDR eğitimli. Türk Psikologlar Derneği ve EMDR Derneği üyesi.