Madde bağımlılığı, zarar verdiğini bildiği hâlde kişinin bir maddeyi kullanmayı bırakamaması ve kullanımın hayatının giderek daha büyük bir kısmını yönetmesidir. Bu bir karakter zayıflığı ya da ahlaki bir kusur değil, beyni, davranışı ve ilişkileri etkileyen, tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur.
Bu sayfada bağımlılığın işaretlerini, neden geliştiğini, tıbbi tedavinin ve psikoterapinin bu süreçteki yerini anlatıyorum. Bağımlılıkla mücadele eden kişiye de, onun için endişelenen yakınlarına da yol göstermesini umuyorum.
Madde bağımlılığı nedir?
Alkol, uyuşturucu maddeler ya da reçeteli ilaçların amacı dışında kullanımı bağımlılığa yol açabilir. Bağımlılıkta beynin ödül sistemi maddeye göre yeniden ayarlanır. Zamanla aynı etkiyi almak için daha fazlasına ihtiyaç duyulur, madde alınmadığında ise yoksunluk belirtileri ortaya çıkar.
Bağımlılık bir anda değil, çoğu zaman yavaş yavaş gelişir. Başta keyif ya da rahatlama için yapılan kullanım, giderek bir ihtiyaca dönüşür. Kişi çoğu zaman sorunun boyutunu en son fark eden olur.
Madde bağımlılığının belirtileri
Aşağıdaki işaretler, kullanımın bağımlılığa dönüşmüş olabileceğini düşündürür. Bunlar tanı koymak için değil, durumu bir uzmanla konuşmanın zamanı gelip gelmediğini düşünmeniz içindir:
- Planladığından daha fazla ya da daha uzun süre kullanmak
- Bırakmak ya da azaltmak istediği hâlde başaramamak
- Madde için yoğun bir istek ve sürekli onu düşünmek
- Aynı etki için giderek daha fazla miktara ihtiyaç duymak
- Kullanılmadığında huzursuzluk, terleme, titreme ya da uykusuzluk gibi yoksunluk belirtileri
- İş, okul, aile ve sorumlulukların ihmal edilmesi
- Sağlık, ilişki ya da yasal sorunlara rağmen kullanımın sürmesi
- Kullanımı yakınlarından gizlemek
Bağımlılık neden gelişir?
Bağımlılık tek bir nedene bağlı değildir. Kalıtımsal yatkınlık, maddeye erken yaşta ulaşabilmek, arkadaş çevresi, aile içi sorunlar ve yoğun stres risk etkenleri arasında sayılabilir.
Birçok kişi için madde, baş edilemeyen duygularla başa çıkmanın bir yolu hâline gelir. Kaygı, depresyon, yalnızlık ya da geçmişte yaşanmış travmalar, kişiyi maddeyle kendini rahatlatmaya itebilir. Bu yüzden bağımlılığı tedavi ederken altta yatan bu yükleri de ele almak gerekir; uzun süredir çökkün hissediyorsanız depresyon sayfasına da göz atabilirsiniz.
Ne zaman ve nereden destek almalı?
Kullanımı kontrol etmekte zorlandığınızı fark ettiğiniz an, destek aramak için doğru zamandır. Bazı maddelerde, özellikle alkol ve bazı ilaçlarda, kullanımı birden bırakmak tehlikeli yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Bu yüzden tıbbi arınma, yani detoks süreci mutlaka hekim gözetiminde yapılmalıdır.
Bu aşamada psikiyatri hekimlerine ya da bağımlılık tedavisi sunan uzmanlaşmış hastane birimlerine başvurmak gerekir. İlaç tedavisine ihtiyaç olup olmadığını psikiyatri hekimi değerlendirir. Psikoterapi, bu tıbbi tedavinin yanında ve sonrasında iyileşmeyi kalıcı hâle getirmeye yardımcı olur.
Kendinize zarar verme düşünceleri, aşırı doz şüphesi, bilinç bulanıklığı ya da nöbet gibi durumlar acildir. Böyle bir durumda beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Madde bağımlılığında psikoterapide nasıl çalışıyoruz?
İlk görüşmelerde kullanımın geçmişini, şu anki durumunuzu, hekim takibinizi ve değişime ne kadar hazır hissettiğinizi konuşuyoruz. Kararsızlık bu sürecin olağan bir parçasıdır; onu yargılamadan birlikte ele alıyoruz. Amaç sizi zorlamak değil, kendi değişim nedenlerinizi bulmanıza eşlik etmek.
Bilişsel davranışçı terapi ve nüksü önleme
BDT ile kullanımı tetikleyen durumları, düşünceleri ve duyguları fark ediyoruz. Madde isteğiyle baş etme, riskli ortamları yönetme ve hayır deme becerilerini birlikte çalışıyoruz. Olası bir kaymanın ardından tamamen vazgeçmek yerine yeniden yola dönmeyi de bu sürecin parçası olarak planlıyoruz.
Altta yatan yüklerle çalışmak
Bağımlılığa eşlik eden kaygı, depresyon ya da travma izleri varsa bunları da ele alıyoruz. Köklü duygusal örüntüler için şema terapiden, travmatik anılar için klinik değerlendirmeye göre EMDR'den yararlanıyorum. Bu çalışma, yetişkin psikoterapisi kapsamındaki konulardan biri.
Aileler ve yakınlar için öneriler
Bağımlılık yalnız kişiyi değil, tüm aileyi etkiler. Yakınların kendi sınırlarını korurken destekleyici kalabilmesi iyileşme sürecinde önemli bir yer tutar. Aile içindeki gerginlik büyüdüyse çift ve aile terapisi de bir seçenek olabilir.
- Suçlamak ve utandırmak yerine endişelerinizi sakin bir anda, açıkça dile getirin
- Kullanımın sonuçlarını sürekli örtmek yerine sorumluluğun kişide kalmasına izin verin
- Tedaviye başvurmayı birlikte araştırmayı önerin
- Kendi ruh sağlığınız için siz de destek almaktan çekinmeyin
- Acil bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın
Yazan ve inceleyen
Üsküdar Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisans mezunu. 2016'dan bu yana yetişkin, ergen, çift ve ailelerle çalışıyor; BDT, Şema Terapi ve EMDR eğitimli. Türk Psikologlar Derneği ve EMDR Derneği üyesi.